A- A A+ | Tăng tương phản Giảm tương phản

Gìn giữ và phát huy giá trị nghệ thuật diễn xướng dân gian Hà Nội: Để những “viên ngọc quý” ngàn đời tỏa sáng

Bài 1: “Báu vật nhân văn sống” và điểm tựa từ những chính sách mới của Thủ đô

Giữa nhịp sống hiện đại của một đô thị đang phát triển nhanh, tiếng trống chầu ca trù Ngãi Cầu, hát Dô xứ Đoài, tuồng Dương Cốc hay tiếng chiêng Mường vùng bán sơn địa vẫn được các nghệ nhân Hà Nội bền bỉ gìn giữ. Chính sách trợ cấp hằng tháng và hỗ trợ câu lạc bộ của Thành phố đã phần nào sưởi ấm những “báu vật nhân văn sống” tuổi xế chiều. Thế nhưng, đằng sau sự ghi nhận ấy vẫn là nỗi lo “tre già” nhưng “măng” chưa mọc, khi lớp trẻ chưa thể sống được bằng nghề, còn sân khấu diễn xướng vẫn thưa vắng khán giả. Nhiều điểm nghẽn đang kìm hãm sức sống di sản. Hướng đi nào đưa nghệ thuật diễn xướng dân gian hòa nhập với công nghiệp văn hóa và không gian số hiện nay?

QPTĐ-Bảo tồn và phát huy giá trị di sản diễn xướng dân gian ở một đô thị đặc biệt như Hà Nội không thể chỉ dựa vào lòng yêu nghề đơn thuần của những nghệ nhân thầm lặng. Những đổi mới về cơ chế, chính sách đãi ngộ của Thành phố thời gian qua đã thể hiện tầm nhìn, sự trân trọng giá trị văn hóa như nền tảng tinh thần và sức mạnh nội sinh, tạo điểm tựa thiết thực để các “báu vật nhân văn sống” an tâm cống hiến và truyền lại mạch nguồn di sản cho mai sau.

 

Câu lạc bộ hát Trống quân xã Hát Môn tham gia liên hoan ca-múa-nhạc các câu lạc bộ văn hóa-nghệ thuật huyện Phúc Thọ (trước đây) năm 2022.

 

Những người thầm lặng “giữ lửa” di sản

Chúng tôi tìm về thôn Đại Phu, xã Kiều Phú vào một buổi sáng mùa Đông se sắt lạnh. Sương sớm còn bảng lảng trên mặt sông Tích hiền hòa. Vùng đất xứ Đoài cổ kính này là nơi lưu giữ điệu hát Dô - một loại hình diễn xướng dân gian độc đáo gắn liền với truyền thuyết Đức Thánh Tản Viên dạy dân cấy cày và mở hội múa hát mừng mùa màng no ấm.

 

Câu lạc bộ hát Dô thôn Đại Phu, xã Kiều Phú chụp ảnh tại đền Khánh Xuân.

 

Trong căn nhà nhỏ nhưng ấm cúng, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lan (người phụ nữ đã dành hơn 40 năm thanh xuân để tìm kiếm, phục dựng nguyên vẹn 36 làn điệu hát Dô) chậm rãi lật giở từng trang ký ức hành trình tìm lại di sản của cha ông.

Nghệ nhân kể lại, xưa kia, hát Dô chịu sự ràng buộc khắt khe đến mức huyền bí của lệ làng. Đó là, cứ 36 năm mới được hát khi mở hội tại đền Khánh Xuân. Mọi bản sao chép lời ca hát xong đều phải đem đốt bỏ. Ai lỡ cất tiếng hát ngoài kỳ lễ hội sẽ bị “câm”. Chính sự ngặt nghèo ấy, cùng khoảng cách ngót nửa thế kỷ giữa hai kỳ lễ hội đã đẩy hát Dô đến bên bờ vực thất truyền.

Những ngày đầu dũng cảm bước qua “lời nguyền” cổ xưa để đi sưu tầm các điệu hát Dô, bà Lan gần như đơn độc giữa sự e dè, lo ngại của dân làng. Ban ngày bươn chải với ruộng đồng mưu sinh, tối đến bà lại cặm cụi gõ cửa từng nhà các bậc cao niên để ghi chép tỉ mỉ từng câu hát từ những mảnh ký ức rời rạc, đứt quãng theo tuổi già. Có những bài hát phải mất hàng tháng trời mới chắp nối được trọn vẹn vần điệu, nghe đi nghe lại hàng chục lần mới thẩm thấu được cái thần thái cổ xưa.

 

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lan với bộ trang phục truyền thống nghệ thuật hát Dô.

 

Nghệ nhân nghẹn giọng khi nhớ lại những năm tháng đầy gian khó: “Có những đêm trắng lần giở từng bản ghi chép, đối chiếu từng nhịp hát, tôi tự hỏi nếu mình chùn bước thì mai này con cháu lấy gì để nhớ về truyền thống văn hóa của cha ông để lại? Giữ được làn điệu trên trang giấy đã khó, đưa nó sống lại trong không gian làng xã còn gian nan gấp bội”. Bằng sự bền bỉ, bà đã kiên trì vận động Nhân dân trong làng cởi bỏ “lời nguyền” năm xưa, thành lập Câu lạc bộ để truyền dạy miễn phí cho thế hệ trẻ. Nhờ ngọn lửa nghề cháy rực, từ chỗ đứng trước nguy cơ biến mất vĩnh viễn, tiếng hát Dô đã hồi sinh mạnh mẽ, ngân vang trong mỗi dịp lễ hội, các sự kiện văn hóa làng xã. Và đặc biệt vinh dự cho địa phương, ngày 6/3/2023, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định công nhận nghệ thuật trình diễn dân gian hát Dô của xã Liệp Tuyết (trước đây, nay là xã Kiều Phú) là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Rời vùng đất Hát Dô, chúng tôi tìm đến không gian nghệ thuật Tuồng (thôn Dương Cốc, xã Hưng Đạo). Khác với vẻ trữ tình, đằm thắm và mộc mạc của hát Dô, tuồng Dương Cốc mang trong mình khí phách dũng mãnh, tinh thần thượng võ và những triết lý nhân sinh sâu sắc về “trung - hiếu - tiết - nghĩa” qua từng tích tuồng cổ.

Giữa nhịp sống đương đại hối hả, nghệ thuật tuồng được các “nghệ sĩ nông dân” nơi đây nâng niu, gìn giữ như báu vật thiêng liêng của làng. Chia sẻ bên sân đình, bà Bích Hảo, một “nghệ sĩ nông dân” gắn bó cả đời với chiếu tuồng Dương Cốc bộc bạch: “Sân khấu truyền thống hôm nay có thể vắng bóng khán giả, nhưng chỉ cần dưới sân đình còn một ánh mắt dõi theo, là chúng tôi còn đủ sức diễn và gìn giữ nghệ thuật truyền thống của quê hương đến hơi thở cuối cùng”. Và minh chứng là, gần nửa thế kỷ gắn bó với đội tuồng làng, bà Bích Hảo đã “rinh” về 16 Huy chương Vàng, 2 Huy chương Bạc, hàng chục Bằng khen trong các hội diễn từ cấp cơ sở đến Trung ương.

 

Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thị Bích Thìn, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Cồng chiêng và hát múa dân gian xã Yên Xuân giới thiệu về nghệ thuật chiêng Mường.

 

Ngược lên vùng bán sơn địa xã Yên Xuân, âm thanh trầm bổng, vang vọng của cồng chiêng Mường vẫn ngân nga như bản giao hưởng của đại ngàn. Tiếp chúng tôi bên bộ chiêng in dấu thời gian, Nghệ nhân Ưu tú Bùi Thị Bích Thìn, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Cồng chiêng và hát múa dân gian xã say sưa giảng giải về linh hồn nhạc cụ của dân tộc mình. Với đồng bào Mường, một bộ chiêng đầy đủ gồm 12 chiếc có kích thước từ nhỏ đến lớn, tượng trưng cho 12 tháng trong năm, tạo nên vòng quay vĩnh cửu của bốn mùa Xuân - Hạ - Thu - Đông. Mỗi tiếng chiêng cất lên là lời tự sự của con người với trời đất, tổ tiên, là nhịp cầu nối liền quá khứ với hiện tại.

Nhờ sự tâm huyết của những người giữ lửa như nghệ nhân Bích Thìn, cùng sự tiếp sức kịp thời của chính quyền địa phương, đến nay xã đã có 22 đội chiêng được thành lập, với hàng trăm người được truyền dạy bài bản những kiến thức, lối chơi, điệu hát, điệu múa của nghệ thuật cồng chiêng. Tiếng chiêng Mường đã hồi sinh mạnh mẽ, trở thành niềm tự hào của đồng bào nơi đây trong mỗi dịp Tết đến, Xuân về, lễ hội văn hóa truyền thống.

Chính sách mở đường- tiếp sức cho những “báu vật nhân văn sống”

Nghệ nhân chính là những “báu vật nhân văn sống” của quốc gia. Họ là những người nắm giữ kỹ năng, bí quyết thực hành nghệ thuật trình diễn dân gian. Chính vì vậy, cần có những cơ chế, chính sách quan tâm đặc biệt đến nghệ nhân để họ tiếp tục cống hiến tâm sức của mình cho công tác nghiên cứu, sưu tầm, truyền dạy các giá trị di sản quý của dân tộc.

Hà Nội hiện là địa phương dẫn đầu cả nước về quy mô gần 2 nghìn di sản văn hóa phi vật thể được nhận diện, kiểm kê và hàng trăm nghệ nhân được phong tặng các danh hiệu cao quý. Không chỉ dẫn đầu về số lượng, Thủ đô còn khẳng định vai trò hình mẫu tiên phong của cả nước trong việc thiết kế hành lang pháp lý và chính sách đãi ngộ thực chất cho đội ngũ nghệ nhân.

 

Hà Nội hỗ trợ một lần khi thành lập 50 triệu đồng cho mỗi câu lạc bộ hoặc nhóm thực hành.

 

Cụ thể hóa Chương trình số 06 (ngày 17/3/2021) của Thành ủy Hà Nội về phát triển văn hóa; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh giai đoạn 2021-2025; Nghị quyết số 23 (ngày 08/12/2022) của HĐND Thành phố quy định chế độ đãi ngộ, hỗ trợ “Nghệ sĩ nhân dân”, “Nghệ sĩ ưu tú”; Nghệ nhân và Câu lạc bộ tiêu biểu trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể thành phố Hà Nội; đặc biệt là Luật Thủ đô và Nghị quyết số 83 (ngày 15/7/2026) của HĐND Thành phố về sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ một số nội dung của Nghị quyết số 23…, Hà Nội đã kiến tạo một cơ chế hỗ trợ đồng bộ, nhân văn và kịp thời cho các nghệ nhân dân gian.

Theo đó, Thành phố thực hiện hỗ trợ một lần đối với nghệ sĩ được Nhà nước phong tặng danh hiệu “Nghệ sĩ nhân dân”, “Nghệ sĩ ưu tú” với mức: 20 triệu đồng/người đối với “Nghệ sĩ nhân dân” và 15 triệu đồng/người đối với “Nghệ sĩ ưu tú”.

Đặc biệt, thực hiện Nghị định số 215 (ngày 04/8/2025) của Chính phủ quy định các biện pháp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, di sản văn hóa dưới nước, di sản văn hóa phi vật thể trong các Danh sách của UNESCO và Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể và chính sách đối với nghệ nhân, chủ thể di sản văn hóa phi vật thể; cùng các văn bản hướng dẫn của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, năm 2026 các nghệ nhân cao tuổi thuộc diện không có lương hưu hay thu nhập ổn định được Thành phố cấp thẻ Bảo hiểm y tế miễn phí và hưởng trợ cấp sinh hoạt hằng tháng bằng 10 lần mức chuẩn theo quy định (tương đương 5 triệu đồng/tháng). Đây là mức đãi ngộ mang tính đột phá, thể hiện sự trân trọng sâu sắc của Đảng bộ, chính quyền Thủ đô đối với những cống hiến thầm lặng của các nghệ nhân, giúp họ vơi bớt nỗi lo cơm áo, thuốc thang khi tuổi cao sức yếu.

Minh chứng sinh động cho sự vào cuộc quyết liệt, nhanh chóng của chính quyền cơ sở chính là tại xã An Khánh. Ngay sau khi HĐND Thành phố ban hành Nghị quyết số 83, ngày 15/8/2026, UBND xã An Khánh đã ban hành Quyết định số 5429 phê duyệt danh sách, tổ chức chi trả kịp thời mức trợ cấp 5 triệu đồng/tháng cùng chế độ Bảo hiểm y tế cho Nghệ nhân Nhân dân Bùi Thế Kiên và Nghệ nhân Ưu tú Chu Chí Cang (thôn Ngãi Cầu). Sự minh bạch, khẩn trương từ cấp Thành phố xuống đến tận thôn, xã đã giúp chính sách đi vào cuộc sống, chạm đến đúng những người cần được tri ân nhất.

Không dừng lại ở đãi ngộ nghệ nhân, Hà Nội còn giải bài toán “nuôi dưỡng tế bào di sản” từ gốc bằng chính sách hỗ trợ một lần khi thành lập 50 triệu đồng cho mỗi câu lạc bộ, hoặc nhóm thực hành để mua sắm nhạc cụ, đạo cụ, công cụ, đồ vật, đồ tạo tác phục vụ thực hành, truyền dạy, sáng tạo, trình diễn di sản văn hóa phi vật thể. Đồng thời, hỗ trợ kinh phí hoạt động hằng năm 20 triệu đồng/câu lạc bộ, hoặc nhóm thực hành trong quá trình hoạt động.

 

Việc chế tác đạo cụ, công cụ, đồ vật, đồ tạo tác phục vụ thực hành, truyền dạy, sáng tạo, trình diễn di sản văn hóa  phi vật thể được ngân sách Thành phố hỗ trợ 1 phần.

 

Cùng với đó là mức bồi dưỡng từ 300 nghìn đồng đến 500 nghìn đồng/buổi cho nghệ nhân trực tiếp mở lớp truyền dạy; chi hỗ trợ luyện tập 80 nghìn đồng/người/buổi tập; 200 nghìn đồng/người/buổi diễn và 20 nghìn đồng tiền nước uống/người/buổi tập. Việc triển khai bảo đảm đúng đối tượng, đúng chế độ, công khai, minh bạch.

Từ những dòng nghị quyết trên giấy, sự hỗ trợ của Thủ đô đã đến đúng lúc, đúng chỗ, góp phần để những “báu vật nhân văn sống” của Hà Nội có thêm điểm tựa để an tâm cống hiến. Thế nhưng, đằng sau sự hỗ trợ kịp thời về cơ chế, vật chất ấy, khi trò chuyện cùng các nghệ nhân, chúng tôi nhận ra trong ánh mắt họ vẫn ẩn chứa những nỗi trăn trở sâu thẳm. Đó là những khoảng trống mênh mông mà tiền trợ cấp, hỗ trợ dù có cũng chưa thể khỏa lấp…

Mạnh Quang


Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
Dự báo thời tiết
Thời tiết Hà Nội