Chính quyền địa phương 2 cấp-Yêu cầu mới thực hiện dân chủ ở cơ sở hiện nay
QPTĐ-Trong tiến trình đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình 2 cấp đặt ra những yêu cầu mới đối với thực hiện dân chủ ở cơ sở. Khi khoảng cách hành chính được rút ngắn, thẩm quyền được phân cấp, phân quyền mạnh hơn, người dân có điều kiện tham gia trực tiếp, thực chất hơn vào quản lý nhà nước và đời sống xã hội. Vì vậy, thực hiện Chỉ thị số 09- CT/TW (20/7/2026) của Bộ chính trị khóa XIV về phát huy dân chủ ở cơ sở không chỉ là yêu cầu về phương thức quản trị, mà còn là điều kiện quan trọng để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả, bền vững.
Việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình 2 cấp là một bước quan trọng trong quá trình tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, gần dân, sát dân và phục vụ Nhân dân tốt hơn. Khi tổ chức bộ máy được thiết kế theo hướng giảm tầng nấc trung gian, nhiều nhiệm vụ, quyền hạn được phân cấp, phân quyền và xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng cơ quan, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo đảm bộ máy vận hành thông suốt mà còn phải tạo ra những chuyển biến thực chất trong quan hệ giữa chính quyền với Nhân dân. Dân chủ ở cơ sở chính là một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp của sự thay đổi này. Nếu trước đây người dân có thể phải trải qua nhiều khâu, nhiều cấp để phản ánh tâm tư, nguyện vọng hoặc tham gia vào quá trình giải quyết một số vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống, thì mô hình mới đòi hỏi chính quyền phải chủ động đưa hoạt động quản lý đến gần người dân hơn. Điều đó đồng nghĩa với việc thực hiện dân chủ ở cơ sở phải được đổi mới cả về nội dung, phương thức, cơ chế và trách nhiệm thực hiện. Dân chủ không chỉ dừng lại ở việc công khai thông tin, tổ chức hội nghị nhân dân hay tiếp nhận ý kiến, mà phải hướng tới việc tạo điều kiện để Nhân dân được biết, được tham gia ý kiến, được tham gia quyết định theo quy định, được giám sát và được thụ hưởng thành quả phát triển. Nói cách khác, chính quyền địa phương 2 cấp càng tinh gọn thì yêu cầu dân chủ càng phải thực chất, minh bạch và gần dân. Những chủ thể liên quan cần thực hiện tốt các yêu cầu sau:
1. Gần dân hơn phải đi liền với hiểu dân, trọng dân, vì hạnh phúc Nhân dân
Một trong những mục tiêu quan trọng của đổi mới tổ chức chính quyền địa phương là xây dựng nền hành chính phục vụ, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Tuy nhiên, bộ máy có gần dân về mặt địa lý hay giảm đầu mối hành chính chưa đồng nghĩa với việc chính quyền đã thực sự gần dân về phương thức hoạt động. Cái “gần” quan trọng hơn cả là gần về trách nhiệm, gần về thông tin, gần về khả năng giải quyết công việc và gần về sự chia sẻ với người dân. Trong điều kiện chính quyền 2 cấp, cán bộ, công chức ở cơ sở phải nắm chắc tình hình địa bàn, hiểu đặc điểm dân cư, kịp thời nhận diện những vấn đề phát sinh từ đời sống xã hội. Những vấn đề liên quan đến đất đai, quy hoạch, giải phóng mặt bằng, an sinh xã hội, môi trường, trật tự đô thị, xây dựng nông thôn mới, chuyển đổi số, giải quyết thủ tục hành chính... đều có thể tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích chính đáng của người dân. Vì vậy, thực hiện dân chủ đòi hỏi chính quyền phải chuyển mạnh từ tư duy “quản lý người dân” sang “phục vụ nhân dân”, từ “chính quyền quyết định” sang “chính quyền tổ chức để nhân dân tham gia”, từ tiếp nhận thụ động sang chủ động lắng nghe, đối thoại và giải quyết vấn đề. Thực tiễn cho thấy, ở đâu cán bộ gần dân, tôn trọng dân, lắng nghe dân và giải quyết công việc vì lợi ích chính đáng của Nhân dân thì ở đó sự đồng thuận xã hội được củng cố. Ngược lại, nếu việc tinh gọn bộ máy chỉ được nhìn nhận dưới góc độ giảm đầu mối mà chưa đồng thời đổi mới phương thức tương tác với nhân dân thì nguy cơ xuất hiện khoảng cách mới giữa chính quyền và người dân vẫn có thể xảy ra.
Đại diện Sở Nội vụ Thành phố đề nghị Đảng uỷ xã làm rõ nhu cầu cán bộ cho một số vị trí việc làm tại xã Sóc Sơn.
2. Công khai, minh bạch phải trở thành “đường dẫn” của dân chủ cơ sở
Một yêu cầu nổi bật trong thực hiện dân chủ ở cơ sở trong mô hình chính quyền 2 cấp là nâng cao chất lượng công khai, minh bạch thông tin. Khi thẩm quyền được phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho chính quyền địa phương, người dân càng cần được tiếp cận đầy đủ, kịp thời và dễ hiểu đối với những thông tin liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích và nghĩa vụ của mình. Công khai không thể chỉ là niêm yết văn bản tại trụ sở hoặc đăng tải thông tin theo cách hành chính. Trong bối cảnh chuyển đổi số, chính quyền cần đa dạng hóa phương thức cung cấp thông tin thông qua cổng thông tin điện tử, nền tảng số, mạng xã hội chính thống, hệ thống truyền thanh cơ sở và các hình thức trực tiếp phù hợp với từng nhóm dân cư. Đặc biệt, thông tin được công khai phải bảo đảm đúng, đủ, dễ tiếp cận, dễ hiểu và có khả năng kiểm chứng. Những nội dung liên quan đến quy hoạch, ngân sách, đầu tư công, các dự án trên địa bàn, chính sách an sinh, thủ tục hành chính, quyền và nghĩa vụ của công dân... càng phải được minh bạch hóa. Công khai, minh bạch tốt sẽ tạo điều kiện để người dân tham gia giám sát; ngược lại, thiếu thông tin hoặc thông tin không rõ ràng sẽ làm hạn chế khả năng tham gia của người dân, thậm chí tạo ra khoảng trống để tin giả, tin sai sự thật và những thông tin thiếu kiểm chứng tác động đến nhận thức xã hội. Do đó, minh bạch thông tin chính là tiền đề để dân chủ đi vào thực chất.
3. Đối thoại với Nhân dân phải trở thành phương thức quản trị thường xuyên
Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc tăng cường đối thoại với Nhân dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đối thoại không chỉ nhằm giải quyết những vụ việc đã phát sinh mà còn là phương thức để chính quyền chủ động nhận diện vấn đề, phòng ngừa điểm nóng và xây dựng đồng thuận xã hội. Chính quyền cơ sở cần duy trì các hình thức tiếp xúc, đối thoại phù hợp với từng nhóm đối tượng; chú trọng những địa bàn có nhiều vấn đề phức tạp hoặc đang triển khai các chủ trương, dự án tác động trực tiếp đến đời sống Nhân dân. Điều quan trọng là đối thoại phải thực chất, tránh hình thức. Người dân cần được trình bày đầy đủ ý kiến; chính quyền cần giải thích rõ những vấn đề thuộc thẩm quyền, những vấn đề chưa thể giải quyết và lý do cụ thể. Những kiến nghị chính đáng phải được tiếp thu, xử lý và phản hồi theo thời hạn rõ ràng. Qua đó hình thành một chu trình quản trị dân chủ: Người dân phản ánh – chính quyền tiếp nhận – cơ quan chức năng xử lý – kết quả được công khai – người dân giám sát. Đây chính là cách biến dân chủ từ một khẩu hiệu thành một quy trình vận hành cụ thể của chính quyền.
4. Chuyển đổi số cần gắn với mở rộng không gian thực hiện dân chủ
Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được triển khai trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ. Đây là điều kiện thuận lợi để mở rộng không gian thực hiện dân chủ ở cơ sở. Thông qua các nền tảng số, người dân có thể tiếp cận thông tin, thực hiện thủ tục hành chính, phản ánh kiến nghị, theo dõi tiến độ giải quyết công việc và đánh giá chất lượng phục vụ của cơ quan nhà nước. Nếu được tổ chức khoa học, chuyển đổi số có thể giúp rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền và nhân dân, giảm chi phí tham gia và tăng tính minh bạch của hoạt động công vụ. Tuy nhiên, dân chủ số cũng đặt ra những yêu cầu mới. Chính quyền phải quan tâm đến khoảng cách số giữa các nhóm dân cư; bảo đảm an toàn thông tin; nâng cao kỹ năng số cho người dân; đồng thời xây dựng cơ chế xác thực, tiếp nhận và xử lý phản ánh trên môi trường mạng. Không thể để chuyển đổi số tạo ra một “khoảng cách mới” giữa những người có khả năng tiếp cận công nghệ và những nhóm yếu thế trong xã hội. Vì vậy, bên cạnh các phương thức trực tuyến, cần duy trì những hình thức tiếp nhận ý kiến trực tiếp, phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa bàn.
5. Phát huy vai trò giám sát, phản biện của Nhân dân
Dân chủ ở cơ sở chỉ thực sự có sức sống khi người dân không chỉ được tham gia mà còn có khả năng giám sát việc thực hiện quyền lực. Trong mô hình chính quyền 2 cấp, việc xác định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp càng tạo điều kiện thuận lợi để người dân, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội theo quy định. Giám sát cần tập trung vào những lĩnh vực dễ phát sinh tiêu cực, tham nhũng, lãng phí hoặc những vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người dân. Đồng thời, cần coi trọng việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người phản ánh, tố giác, kiến nghị; tránh tình trạng người dân e ngại khi tham gia giám sát. Cùng với đó, phải xây dựng cơ chế để những ý kiến giám sát có địa chỉ tiếp nhận, có thời hạn xử lý và có phản hồi cụ thể. Khi người dân thấy ý kiến của mình được lắng nghe và có kết quả, niềm tin vào chính quyền sẽ được củng cố.
6. Nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ – khâu then chốt hiện nay
Mọi cơ chế thực hiện dân chủ cuối cùng đều được vận hành thông qua con người. Vì vậy, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở có phẩm chất, năng lực và phong cách gần dân là yêu cầu có ý nghĩa quyết định. Cán bộ cơ sở trong mô hình chính quyền 2 cấp phải có năng lực thực thi công vụ, kỹ năng giao tiếp hành chính, kỹ năng đối thoại, giải quyết xung đột, xử lý thông tin và sử dụng công nghệ số. Quan trọng hơn, phải có tinh thần trách nhiệm, ý thức phục vụ Nhân dân, tôn trọng Nhân dân và biết tiếp thu ý kiến của Nhân dân. Cần khắc phục căn bệnh hành chính hóa, quan liêu, xa dân; tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm; thái độ thiếu chuẩn mực khi tiếp xúc, giải quyết công việc của người dân. Mỗi cán bộ phải nhận thức rằng, thực hiện dân chủ không phải là ban phát quyền cho Nhân dân mà là thực hiện đúng quyền làm chủ của Nhân dân theo Hiến pháp và pháp luật.
Thực hiện tốt Chỉ thị số 09- CT/TW cùng những yêu cầu cụ thể nêu trên sẽ góp phần để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ đạt mục tiêu tinh gọn tổ chức bộ máy mà còn tạo chuyển biến sâu sắc về chất lượng quản trị. Khi chính quyền gần dân hơn, dân chủ thực chất hơn, trách nhiệm công vụ rõ ràng hơn và sự tham gia của Nhân dân rộng rãi hơn, sức mạnh đồng thuận xã hội sẽ được củng cố. Đó cũng chính là nền tảng quan trọng để xây dựng chính quyền của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Phan Huy Hùng - Vũ Thế Bình
