Phát triển đường sắt đô thị: Xu thế tất yếu của Thủ đô

QPTĐ-Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm xác định, Hà Nội ưu tiên phát triển hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn. Trong đó, đường sắt đô thị là “xương sống” giữ vai trò tái thiết không gian đô thị theo mô hình “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”.

Hiệu quả bước đầu và bài học rút ra

Hiệu quả bước đầu của hệ thống đường sắt đô thị đã được thể hiện rõ. Những đoàn tàu vận hành đúng giờ, không gian văn minh, an toàn, thuận tiện đã và đang tạo dựng được niềm tin, khuyến khích một bộ phận người dân chuyển từ phương tiện cá nhân sang sử dụng giao thông công cộng, mang lại nhiều tác động tích cực đối với giao thông đô thị Hà Nội trong bối cảnh hiện nay.

Mặc dù mới đưa vào khai thác hai tuyến đường sắt đô thị, nhưng hiệu quả mang lại rất rõ nét. Hiệu quả trực tiếp dễ nhận thấy nhất là giảm áp lực giao thông trên hai trục xuyên tâm có lưu lượng rất lớn của Thành phố, đó là trục Nguyễn Trãi-Trần Phú và trục Xuân Thủy-Cầu Giấy. Bên cạnh đó, người dân đã bắt đầu tin tưởng vào đường sắt đô thị, sẵn sàng thay đổi thói quen di chuyển của mình. 

Hà Nội mới chỉ đưa vào khai thác hai tuyến đường sắt đô thị, nhưng ý nghĩa của hai tuyến này là rất lớn. Trước hết là bài học và tiền đề về thể chế, cơ chế, chính sách. Sau quá trình triển khai và vận hành hai tuyến đường sắt đô thị, nhiều vấn đề đã dần được tháo gỡ. Đặc biệt, Luật Thủ đô sửa đổi cùng các nghị quyết về phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng đã trao cho Hà Nội nhiều quyền chủ động hơn trong việc quyết định và triển khai các dự án đường sắt đô thị trong thời gian tới.

Bài học thứ hai là về phát triển nguồn nhân lực: Trước khi triển khai các tuyến đường sắt đô thị, chúng ta gần như chưa có đội ngũ kỹ sư chuyên ngành, chưa có chuyên gia vận hành, bảo trì hệ thống đường sắt đô thị, thậm chí chưa có lực lượng lái tàu được đào tạo bài bản cho loại hình vận tải này. Qua hai dự án đã triển khai, Hà Nội từng bước xây dựng được một đội ngũ nhân lực chuyên môn. Đây sẽ là lực lượng nòng cốt để tiếp tục nhân rộng, chuyển giao kinh nghiệm và thúc đẩy các dự án đường sắt đô thị trong tương lai.

Bên cạnh đó, hai tuyến đường sắt đô thị cũng mang lại nhiều bài học về công tác quy hoạch. Quy hoạch giao thông và quy hoạch đô thị phải được thực hiện đồng bộ, tích hợp, không thể chỉ xây dựng tuyến đường sắt rồi mới tính đến việc phát triển không gian đô thị xung quanh nhà ga.
 
Xu thế tất yếu của Thủ đô

Hà Nội với vai trò là trung tâm chính trị, văn hóa, đồng thời là trung tâm lớn về kinh tế, giáo dục và khoa học kỹ thuật đang trên đường phát triển với tốc độ đô thị hóa nhanh, quy mô dân số và nhu cầu đi lại không ngừng gia tăng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một hệ thống giao thông đồng bộ, hiện đại, có khả năng vận chuyển khối lượng lớn và dẫn dắt sự phát triển của đô thị trong tương lai. Trong Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, hệ thống đường sắt đô thị giữ vai trò then chốt trong cấu trúc phát triển không gian, là hạ tầng xương sống của Thủ đô Hà Nội.

Trước hết, mạng lưới đường sắt đô thị có vai trò dẫn dắt và tổ chức không gian đô thị. Cùng với các trục và các cực phát triển, mạng lưới đường sắt được định hướng kết nối các cực phát triển dọc theo các trục, từ đó tạo ra không gian phát triển theo cực và theo trục phù hợp với quy hoạch chung của Thành phố. Đường sắt đô thị tạo ra các hạt nhân chiến lược để phát triển đô thị theo mô hình giao thông công cộng. Đây là mô hình đã được triển khai hiệu quả tại nhiều quốc gia, mang lại nhiều lợi ích cho Thành phố và người dân. 

Đường sắt đô thị góp phần tái thiết các khu vực hiện hữu, đặc biệt là các khu chung cư cũ. Đây là những khu vực có nhiều điều kiện để hình thành các khu dân cư chất lượng cao cho người dân Thủ đô. Khi kết hợp phát triển đường sắt đô thị với cải tạo, xây dựng lại chung cư cũ, Thành phố có thể tạo ra những không gian sống văn minh, hiện đại và thuận tiện hơn cho cư dân. Đồng thời, đây cũng là những khu vực Thành phố có thể bố trí các nhu cầu tái định cư trong quá trình phát triển đô thị. 

5 tuyến đường sắt đô thị then chốt

Có thể thấy, 5 tuyến đường sắt đô thị vừa được Thành phố khởi công có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với hệ thống giao thông của Hà Nội. Đây cũng là lần đầu tiên Hà Nội triển khai một chương trình đầu tư đường sắt đô thị quy mô chưa từng có, với tổng mức đầu tư sơ bộ lên tới hàng triệu tỷ đồng, tạo tiền đề để hình thành mạng lưới giao thông hiện đại, đồng bộ và liên thông trên toàn địa bàn.

Theo Quy hoạch Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm vừa được phê duyệt, Thành phố sẽ phát triển mạng lưới gồm 18 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài khoảng 979km. Trong đó, giai đoạn từ nay đến năm 2035 Thành phố đặt mục tiêu hoàn thành khoảng 500km đường sắt đô thị, phần còn lại sẽ hoàn thiện trong giai đoạn 2035-2045.

Những tuyến này kết nối các cực phát triển của Thành phố, từ cực phía Bắc là khu vực Sân bay Nội Bài, xuyên qua trung tâm và kéo dài xuống phía Nam Hà Nội. Đồng thời, các tuyến cũng kết nối theo trục Đông-Tây, từ khu vực Hòa Lạc tới phía Đông Thành phố, mở rộng khả năng liên kết với Sân bay Gia Bình-một đầu mối giao thông quan trọng đang được hình thành trong tương lai.

Cả 5 dự án đường sắt đô thị đều được thiết kế đi ngầm tối đa nhằm tối ưu hóa không gian đô thị, bảo tồn cảnh quan và nâng cao hiệu quả khai thác quỹ đất. Việc phát triển các công trình ngầm giúp hiện thực hóa định hướng phát triển đô thị đa tầng, đa lớp của Hà Nội. Thông qua việc phát triển không gian ngầm, Thành phố có thể khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực đất đai, đồng thời tạo ra các nguồn thu từ việc khai thác hạ tầng ngầm. Quan trọng hơn, khi các chức năng hạ tầng được đưa xuống dưới mặt đất, Thành phố có điều kiện trả lại không gian trên mặt đất cho các công trình công cộng, cây xanh và các hoạt động phục vụ cộng đồng.

Song Hà