Hương cơm mới giữa Tết Độc lập
QPTĐ-Trong những ngày nghỉ lễ Quốc khánh 2/9, tại không gian làng dân tộc Thái, Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam, đồng bào Thái đến từ Sơn La tổ chức Lễ cơm mới (Kin khảu máư). Giữa không khí Tết Độc lập tại “Ngôi nhà chung” 54 dân tộc Việt Nam, những hạt lúa mới, mâm cơm dâng tổ tiên, tiếng trống chiêng và vòng xòe đã tạo nên một không gian văn hóa đậm bản sắc, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách tham dự, trải nghiệm.
Lễ cơm mới là một nghi lễ quan trọng trong đời sống văn hóa của người Thái, thường được tổ chức vào khoảng tháng 5-6 theo lịch Thái, tương ứng tháng 9-10 dương lịch, khi mùa màng đã thu hoạch. Đây là thời điểm người dân dừng lại sau những tháng ngày gắn bó với ruộng đồng để đón nhận thành quả lao động, tạ ơn trời đất, tổ tiên và cầu mong một mùa vụ mới thuận lợi, gia đình bình an, mạnh khỏe.
Từ hạt lúa mới đến lời tạ ơn
Với người Thái, hạt gạo trên mâm cơm không chỉ là kết quả của sức người. Đằng sau mùa vàng còn có đất trời, nguồn nước và sự phù trợ của tổ tiên. Bởi vậy, khi lúa mới về nhà, những sản vật đầu mùa được lựa chọn cẩn trọng để làm lễ dâng lên các thế hệ đi trước.
Mâm lễ có lợn, gà, rượu, hoa quả cùng nhiều món ăn truyền thống; trong đó không thể thiếu xôi đồ từ gạo nếp mới và cá đồ. Cơm mới được gói trong lá rong, cùng canh nước luộc lợn, cá chép nướng và những lễ vật như vòng bạc, áo vải, tiền bạc. Mỗi lễ vật mang một ý nghĩa riêng, nhưng cùng gặp nhau ở lời tri ân đối với đất trời, tổ tiên và thành quả lao động.
Nghi lễ do thầy cúng cùng người phụ lễ thực hiện. Qua lời khấn, câu chuyện về sự sinh thành của trời đất, quá trình con người khai phá núi rừng, san ruộng, dẫn nước, gieo trồng và làm ra hạt lúa được nhắc lại. Đó cũng là cách cộng đồng lưu giữ ký ức về hành trình con người thích ứng với tự nhiên để dựng nên cuộc sống.
Lời khấn gửi gắm mong ước tổ tiên về hưởng lộc cùng con cháu, phù hộ gia đình mạnh khỏe, đi rừng, đi suối bình an; chăn nuôi phát triển, mùa màng tươi tốt. Từ một mâm cơm nhỏ trong mỗi gia đình, người Thái gửi vào đó cả quan niệm sống: Biết mình từ đâu đến, trân trọng những gì thiên nhiên ban tặng và không quên công sức của người đi trước.
Một nghi lễ gia đình, một sợi dây cộng đồng
Lễ cơm mới trước hết là việc của mỗi gia đình, nhưng giá trị của nghi lễ không dừng lại sau cánh cửa nhà sàn. Đây là dịp ông bà, cha mẹ truyền cho con cháu cách ứng xử với hạt gạo và sức lao động. Trẻ nhỏ được nhắc về nguồn cội, người lớn cùng tưởng nhớ những người đã khuất. Trong nhịp sống hiện đại, việc các thành viên trở về sum họp trong ngày cơm mới càng khiến nghi lễ trở thành một điểm tựa tinh thần, nối các thế hệ trong gia đình.
Theo truyền thống, lễ không tổ chức cầu kỳ, không kéo dài nhiều ngày. Các mâm cúng được chuẩn bị để tưởng nhớ ông bà, cha mẹ và người thân đã mất. Sau phần lễ là bữa cơm chung, nơi những người trong gia đình cùng chia sẻ thành quả của mùa vụ và trao nhau lời chúc cho năm mới của mùa màng.
Từ gia đình, niềm vui lan sang cộng đồng. Anh em, hàng xóm, bạn bè thân thiết được mời tới chung vui. Người đến dự không mang tiền hay quà mừng, mà mang theo những lời chúc tốt lành. Với quan niệm càng đông người cùng vui, mùa vụ sau càng thêm nhiều phúc lộc, Lễ cơm mới vì thế cũng trở thành dịp củng cố tình làng nghĩa xóm.
Khi vòng xòe nối dài từ nghi lễ đến trải nghiệm
Tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam, Lễ cơm mới của đồng bào Thái Sơn La được tái hiện trong không gian văn hóa cộng đồng, giúp công chúng tiếp cận một nghi lễ vốn gắn chặt với đời sống sản xuất và tín ngưỡng của đồng bào.
Du khách không chỉ đứng ngoài quan sát. Từ mâm lễ, những sản vật mùa vụ đến lời khấn, các nghi thức đều trở thành câu chuyện để tìm hiểu về văn hóa Thái. Sau phần lễ, không khí chuyển sang rộn ràng với rượu cần, tiếng trống, tiếng chiêng và những vòng xòe nối tiếp nhau.
Trong vòng xòe, khoảng cách giữa chủ thể văn hóa và người trải nghiệm được thu hẹp. Đồng bào và du khách cùng hòa vào nhịp trống, cùng chia sẻ niềm vui mùa mới. Một nghi lễ vốn bắt đầu từ gia đình nay mở ra thành không gian giao lưu cộng đồng, nhưng vẫn giữ được cái cốt lõi: Lòng biết ơn, sự sum họp và niềm vui trước thành quả lao động.
Việc giới thiệu Lễ cơm mới của người Thái Sơn La tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam trong dịp Quốc khánh 2/9 không chỉ làm phong phú thêm các hoạt động văn hóa tại “Ngôi nhà chung”, mà còn đưa một tập quán truyền thống đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.
Từ hạt lúa trên đồng đến mâm cơm dâng tổ tiên; từ lời khấn tạ ơn đến tiếng trống chiêng và vòng xòe cộng đồng, Lễ cơm mới cho thấy một cách ứng xử sâu sắc của người Thái với thiên nhiên, nguồn cội và cộng đồng. Giữa Tết Độc lập, sắc màu ấy góp thêm một nét riêng vào bức tranh văn hóa các dân tộc Việt Nam.
Và khi vòng xòe khép lại, hương cơm mới vẫn còn đó-như một lời nhắc giản dị về giá trị của lao động, của gia đình, của cộng đồng và về những điều được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Ngân Mỹ
